Κατακλυσμός και Άγιον Πνεύμα

Ο Αθανάσιος Σακελλάριος, ο θεμελιωτής της κυπριακής λαογραφικής έρευνας, που έζησε τον περασμένο αιώνα, περιγράφει ως εξής τα έθιμα του Κατακλυσμού τότε:

Κατά τήν ήμερα του 'Αγίου Πνεύματος συγκεντρώνεται πλήθος κόσμου εις τάς παραθαλάσσιους περιοχάς, εις τον Άιν Γιαλόν, όπως τον λέγουν τήν ημέραν αυτήν. Άφού νιφθούν εις τήν θάλασσαν, παραπλέουν διά λέμβων τήν άκτήν καθ' όλην τήν ήμέραν διασκεδάζοντες δι' εγχωρίων οργάνων καταβρεχόμενοι χάριν άστειότητος ή ρίπτοντες ό εις τον άλλον εις τήν θάλασσαν.

Εις τά μεσόγεια μέρη τής Κύπρου όπου δέν ύπάρχει θάλασσα, oι κάτοικοι καταφεύγουν εις τους ποταμούς ή τά φρέατα και όιασκεδάζουσι βρεχόμενοι μεταξύ των. Εις τάς οΙκΙας των συνηθίζουσι τήν ήμέίραν έκείνην νά βρέχωνται είτε διά τής καλούμενης πιτσίκλας ,είτε δι' ανθοδέσμης, είτε διά ποτηρίου χύνοντες μεταξύ των ύδωρ. Το νά μή βραχή τήν ήμέραν έκείνην ύπ' άλλου, δεν θεωρείται καλόν.
(Αθ. Σακελλαρίου, Τα Κυπριακά, τόμ. Α', έν Αθήναις, 1890, σσ. 702 - 703).

Ο Kυριάκος. Χατζηιωάννου σχετίζει την γιορτή του Κατακλυσμού προς την γιορτή των αρχαίων Ανθεστηρίων (Κυρ. Π. Χατζηιωάννου, "Αι εορταί του Κατακλυσμού εν Κύπρω και η καταγωγή των", Λαογραφία, Κ', 1962, σο. 3 - 10).

Κατά τη γνώμη πολλών νεότερων, τα έθιμα του Κατακλυσμού είναι ειδωλολατρικά και ανήκουν στην ομάδα των λεγομένων διαβατηρίων εθίμων. Διαβατήρια έθιμα καλούνται αυτά που τελούνται κατά την κρίσιμη διάβαση του ανθρώπου από μια κατάσταση σε άλλη, όπως π.χ. τα έθιμα του γάμου κατά τα οποία ο άνθρωπος μεταβαίνει από την τάξη των ελευθέρων στην τάξη των συζευγμένων. Επειδή ο άνθρωπος του λαού πιστεύει ότι πολλοί κίνδυνοι εμφωλεύουν κατά την κρίσιμη διάβασή του από μια παλαιά κατάσταση σε μια νέα, εκτελεί ορισμένα έθιμα, που αποσκοπούν στην ομαλή μετάβασή του. Ο άνθρωπος πρέπει να εισέλθει στη νέα κατάσταση καθαρός, με υγεία και ζωτικότητα. Μέσα για την κάθαρσή του από τα παλαιά μιάσματα αποτελούν το νερό {θαλάσσιο ή των πηγών), η φωτιά και ο συμβολικός θάνατος.

Στην περίπτωση των εθίμων του Κατακλυσμού, έχουμε εποχιακή διάβαση του ανθρώπου, δηλαδή μετάβασή του από την εποχή της άνοιξης προς την εποχή του καλοκαιριού. Η μετάβαση αυτή γίνεται κατά την 21η του Ιούνη οπότε έχουμε το θερινό ηλιοστάσιο, δηλαδή την μεγαλύτερη μέρα της χρονιάς. Ο άνθρωπος πρέπει να διαβεί από την εποχή της άνοιξης προς την εποχή του καλοκαιριού νέος, υγιής, γεμάτος δυναμικότητα. Η κάθαρση αυτή γινόταν παλαιότερα κατά την 21η του Ιούνη.
Χριστιανισμός, Άγιον Πνεύμα και Κατακλυσμός

Αργότερα, ο Χριστιανισμός, που αντικατέστησε τις ειδωλολατρικές γιορτές, δεν μπόρεσε να εκριζώσει όλα τα παλαιά έθιμα του λαού, λόγω της πολύ μεγάλης δύναμης της παράδοσης. Για αυτό τον λόγο συμβιβάστηκε με αυτά, ειδικά όταν δεν έβλαπταν το δόγμα, ή τους έδωσε χριστιανικό περιεχόμενο. Έτσι έχουμε συμβίωση των εθίμων του Κατακλυσμού με τη γιορτή του Αγίου Πνεύματος. Επειδή το Αγιο Πνεύμα συνδέεται από την Παλαιό και Καινή Διαθήκη με το υγρό στοιχείο, οι Χριστιανοί πατέρες καθόρισαν να γιορτάζεται κατά την ημέρα του ειδωλολατρικού Κατακλυσμού.

Είναι γνωστή η σχέση του Αγίου Πνεύματος με τον Βιβλικό κατακλυσμό και με τα νερά της βαπτίσεως του Θεανθρώπου από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή. Το Άγιο Πνεύμα και στις δυο περιπτώσεις εμφανίζεται σαν περιστέρι. Η γιορτή του Αγίου Πνεύματος, όπως είναι γνωστό, τελείται πενήντα μέρες μετά την Ανάσταση του Χριστού, δηλαδή είναι κινητή γιορτή. Η κίνηση αυτή της γιορτής μετέφερε τα ειδωλολατρικά έθιμα του Κατακλυσμού λίγες μέρες νωρίτερα ή αργότερα από την 21η του Ιούνη, χωρίς να αποκλείεται κάποτε και η ταύτιση των δυο γιορτών.

Η άνοιξη είναι εποχή της ανάστασης της φύσης και της βλάστησης. Αυτή η ανάσταση της φύσης γιορτάστηκε κατά τους αρχαίους χρόνους με διάφορες γιορτές θεών που αναστήνονταν όπως ο Διόνυσος, ο Άδωνις, η Περσεφόνη κ.ά. Έτσι έχουμε διάφορες γιορτές που συμβολίζουν την νεκρανάσταση, όπως τα Διονύσια, Ανθεστήρια, Αδώνια και άλλα. 'Οπως γράφτηκε προηγουμένως, ο Χριστιανισμός έδωσε νέο περιεχόμενο σ' αυτές τις ειδωλολατρικές γιορτές. Έτσι η ανάσταση έδωσε νέο χριστιανικό περιεχόμενο στις γιορτές των αρχαίων.

Ο άνθρωπος του λαού πίστευε και πιστεύει ότι δεν είναι δυνατό μέσα σ' όλη αυτή την ανάσταση των πάντων, να μην ανασταίνονται και οι ψυχές των προσφιλών προγόνων. Τόσο κατά την γιορτή των ανθεστηρίων τότε, όσο και κατά την γιορτή της Πεντηκοστής σήμερα, οι ψυχές ελευθερώνονται από τον ζοφερό Άδη και κυκλοφορούν ελεύθερες. Όταν όμως έρχεται η εποχή της νεκρής φύσης, δηλαδή το θέρος, όλα επιστρέφουν στη θέση τους και ασφαλώς και οι ψυχές των νεκρών.

Έτσι, κατά το Σάββατο της Πεντηκοστής οι ψυχές "φυλακίζονται", όπως πιστεύει ο λαός. Αλλά οι ψυχές, όπως είναι γνωστό, μιαίνουν τους ζωντανούς με την ελεύθερη επικοινωνία μαζί τους. Το νερό λοιπόν του Κατακλυσμού, εκτός από τα άλλα μιάσματα, καθαρίζει και από το μίασμα των ψυχών των νεκρών.

Στα χρόνια τα δικά μας...
Κατά τα νεότερα χρόνια, όπως έχει λεχθεί και πιο πάνω, οι εκδηλώσεις του Κατακλυσμού διαφοροποιήθηκαν κι οργανώθηκαν από τις τοπικές αρχές κάθε παραθαλάσσιας περιοχής. Ιδιαίτερα στην Αμμόχωστο (μέχρι το 1974 οπότε η πόλη κατελήφθη από τους Τούρκους εισβολείς) και στη Λάρνακα, κυριαρχούν εκδηλώσεις τοπικού χρώματος, με τραγούδια, χορούς και απαγγελίες, καθώς και διαγωνισμούς ποίησης, ερωτικών δίστιχων, μουσικών οργάνων όπως του πιδκιαυλιού κ.ά.

Οι εκδηλώσεις του Κατακλυσμού στην Αμμόχωστο γίνονταν συνήθως στην τοποθεσία "Γλώσσα". Μετά την κατάληψη τής πόλης από τους Τούρκους εισβολείς, οι αμμοχωστιανές εκδηλώσεις διοργανώνονται στο Παραλίμνι (Πρωταράς) και στην Αγία Νάττα. Στη Λάρνακα οι εκδηλώσεις γίνονται στην παραλία των Φοινικούδων.

Σχετικές εκδηλώσεις γίνονταν και στην Κερύνεια μέχρι το 1974 που η πόλη επίσης κατελήφθη από τους Τούρκους εισβολείς, στη Λεμεσό, στην Πάφο και σε άλλα παραθαλάσσια μέρη.

Εκτός από τις εκδηλώσεις στην ξηρά με οργανωμένους χορούς, με διαγωνισμούς και με τραγούδια, διοργανώνονται και θαλάσσια αγωνίσματα όπως λεμβοδρομίες, κολύμβηση κ.ά. Παλαιότερα διασκεδαστικό ήταν το αγώνισμα του ολισθηρού ιστού: Ένα μεγάλο δοκάρι στερεωνόταν οριζόντια από την αποβάθρα προς τη θάλασσα και αλείφετο με γράσσο. Στην άκρη του στερεωνόταν μια μικρή σημαία. Οι διαγωνιζόμενοι έπρεπε να περπατήσουν σ' όλο το μήκος του γλιστερού δοκαριού και να πιάσουν τη σημαιούλα. Συνηθέστατα γλιστρούσαν κι έπεφταν στη θάλασσα.

Στις διάφορες εκδηλώσεις του Κατακλυσμού, ιδιαίτερα στην Αμμόχωστο μέχρι το 1974, οτο Παραλίμνι αργότερα, και στη Λάρνακα, μετείχαν και μετέχουν στους διαγωνισμούς που γίνονται, πολλοί λαϊκοί ποιητές και οργανοπαίκτες. Γενικά κυριαρχεί το εύθυμο, το σατιρικό και το ερωτικό στοιχείο. Οι εκδηλώσεις, συνήθως τριήμερες, χαρακτηρίζονται και από ατμόσφαιρα πανηγυριού με τους διάφορους μικροπωλητές που συγκεντρώνονται κι απλώνουν στην παραλία τα ποικίλα εμπορεύματά τους (παιγνίδια, ξηροί καρποί, τοπικά προϊόντα, χωρίς βέβαια να απουσιάζει και το καζαντίν).

Κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα αλλά και πιο πριν, η γιορτή του Κατακλυσμού ήταν ευκαιρία για γλέντι αλλά και για ψώνισμα εξαιτίας της συγκέντρωσης πολλών μικροπωλητών, συνεπώς της συγκέντρωσης πολλών και διαφορετικών αγαθών από διάφορα μέρη της Κύπρου, σ' ένα χώρο.

Απαραίτητη ήταν επίσης η βαρκάδα, βόλτα στη θάλασσα με σημαιοστολισμένα μικρά πλεούμενα που δημιουργούσαν πανδαιμόνιο με τις "πουρούδες" τους και τις φωνές των βαρκάρηδων που καλούσαν το κοινό να προτιμήσει το δικό τους σκάφος. Ιδιαίτερα διασκέδαζαν, κατά την ημέρα του Κατακλυσμού, τα παιδιά. Σε όλα τα μέρη της Κύπρου, παραθαλάσσια και μη, τα παιδιά κατασκεύαζαν "πιτσίκλες" με τις οποίες το ένα εκτόξευε στο άλλο νερό.